صفحه نخست / کاخ داریوش بزرگ در شوش

کاخ داریوش بزرگ در شوش

کاخ داریوش بزرگ در شوش نمونه ی بی نظیر از معماری هخامنشی و شاخص مهمی در روند معماری سلطنتی خاور میانه است. این بنا که با افتخارات پادشاهان هخامنشی پیوند خورده یکی از معروف‌ترین کاخ‌های دوران باستان است. تورات و بسیاری از نوشته های قدیمی از آن نام برده‌اند.

کاخ روی سکوی مصنوعی چهار ضلعی نامنظمی با حدود ۱۳ هکتار مساحت قرار داشت. بلند ترین نقطه سکو ۱۸ متر از سطح دشت بلندی داشت. راه دسترسی به سکوی اصلی، پلکانی با نمایی از افریزهای ساخته شده از آجرهای لعابدار با نقوش برجسته‌ی کمانداران همراه با آورندگان هدایا که از پلکان ها بالا می روند بود که در وضعیت های گوناگون در سال های اولیه کاوش در شوش کشف شدند.

مجموعه کاخ از دو بخش تشریفاتی و مسکونی تشکیل شده است. مهمترین بنای بخش تشریفاتی آن تالار آپادانا به ابعاد ۱۰۹×۱۰۹ متر و مساحت ۱۰۴۳۴ متر مربع است که شمالی‌ترین بنای مجموعه نیز به‌شمار می‌رود. این بنا از یک تالار مرکزی به ابعاد ۵۸×۵۸ متر با ۶×۶ ردیف ستون سنگی به بلندی حدوداً ۲۰ متر با سرستون های گاو شکل تشکیل شده است. در سه سمت شمالی، شرقی و غربی این تالار سه ایوان ستوندار، هر یک با۶×۲ ردیف ستون و یک درگاه بزرگ ورودی با درهای چوبی دو لنگه به چشم می خورد.

بر روی چهار پایه‌ستون این تالار کتیبه‌ای از اردشیر دوم (A2Sa) با این مضمون به چشم می‌خورد:

«پدرِ پدرِ پدر بزرگِ من، داریوش، این آپادانا را ساخت. سپس در زمان پدر بزرگ من اردشیر، آن سوخت. من با لطف اهورامزدا، آناهیتا و میترا این آپادانا را ساختم. ای کاش اهورامزدا، آناهیتا و میترا مرا از تمام پلیدی‌ها محافظت بفرماید و ای کاش آنان آنچه را من ساخته‌ام از ویرانی و آسیب محفوظ بدارند.»

ضلع جنوبی تالار آپادانا دارای دو خروجی است که به قسمت مجموعه کاخ باز می‌شوند که قسمت مسکونی کاخ داریوش اول است در برخی کتیبه‌ها (DSf) آن را هَدیش و در برخی دیگر (DSd) آن را تَچر خوانده‌اند. این قسمت با ۲۴۶ متر طول و ۱۵ متر عرض و مساحتی حدود ۲۰۶۷۵ متر مربع از ۱۱۰ اتاق، راهرو و ۴ حیاط تشکیل شده و از نظر پلان و طرح در معماری هخامنشی مانندی ندارد و به احتمال زیاد از کاخ‌های آشوری و بابلی تقلید شده است.

در سال ۱۹۷۰ م. در دو سوی مدخل ورودی اقامتگاه شاهی این مجموعه دو لوحه سنگی به‌دست آمد که روی آنها کتیبه‌هایی به‌خط میخی کنده شده بود. هر شش طرف لوحه‌ها نوشته شده است یکی از این لوحه‌ها به خط و زبان آکدی و دیگری به خط و زبان ایلامی است.

پس از عناوین و القاب «من داریوش شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه کشورها، شاه این زمین، پسر ویشتاسب هخامنشی» مضمون کتیبه‌ها درباره چگونگی ساختن کاخ شوش و تهیه مصالح آن به همراه ذکر مناطقی است که این مواد از آن بدست آمده است. نام اقوام مختلفی که در ساختمان کاخ شرکت داشته‌اند نیز در این کتیبه‌ها آمده است.

اساس تزئینات این مجموعه اعم از تشریفاتی و مسکونی را آجرهای لعابدار مسطح و برجسته با نقوش مختلف چون سربازان هخامنشی، جانوران خارق العاده، خدمتگزاران و نقش مایه‌های مختلف تشکیل می‌دهد.

 

علل ویرانی کاخ های هخامنشی شوش

یکی از بحث‌انگیزترین موضوعات پیرامون کاخ‌های هخامنشی شوش، تاریخ و علت ویرانی آنها بوده است. هیأت باستان‌شناسی شوش به سرپرستی ژان پرو اینطور نتیجه گیری کرد که کاخ به مرگی طبیعی از میان رفته است. ابعاد عظیم کاخ، مصنوعی بودن پی، خشتی بودن و رها شدن آن پس از انقراض هخامنشیان از جمله دلایلی است که برای ویرانی کاخ‌ها ذکر می شود. منابع کتبی هم از تسلیم صلح‌آمیز شوش به اسکندر و سربازانش حکایت می‌کنند. حتی در دوره هخامنشی هم قسمت هایی از کاخ نِشست کرده بود که معماران و مرمتگران این مشکل را برطرف ساخته بودند. با اینحال ممکن است کاخ‌ها در کشمکش‌های میان سرداران مقدونی در ادوار بعدی دچار آسیب شده باشند.

میرعابدین کابلی در جریان چندین فصل حفاری در جبهه غربی تختگاه آپادانا ضمن رد نظریه پیشین باستان‌شناسان فرانسوی که مدعی‌اند آپادانا به مرگ طبیعی از بین رفته، نابودی این بنای بزرگ را با توجه به کشف صدها عدد سرپیکان جنگی و سر زوبین از جنس مفرغ و با توجه به مطالعات انجام شده بر روی آنها ناشی از حمله سپاهیان اسکندر مقدونی می‌داند. اما این حوادث می توانند در ادوار بعدی هم رُخ داده باشند و در انتساب آنها به اسکندر مقدونی و سپاهیانش باید احتیاط کرد.